Ураджэнцы Слабадскога сельсавета – удзельнікі гістарычных падзей 1939 года
Сваімі каранямі свята Дзень народнага адзінства сягае ў 1939 год. Раніцай 17 верасня Чырвоная армія ў складзе Беларускага фронту пад камандаваннем Міхаіла Кавалёва ўступіла на тэрыторыю Заходняй Беларусі. Гэта паклала пачатак уз’яднанню Заходняй Беларусі з БССР і вяртанню тэрыторый, захопленых палякамі ў гады савецка-польскай вайны 1919 – 1921 гадоў. Сярод тых, хто ўдзельнічаў у гэтых падзеях, былі і нашы землякі, ураджэнцы Лепельскага раёна. Сёння назваць дакладную лічбу практычна немагчыма. Нехта з іх у гэты час з іх праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах Чырвонай арміі і ў складзе сваіх падраздзяленняў быў накіраваны ў Заходнюю Беларусь, але большасць лепяльчан была прызвана ў войска па мабілізацыі ў пачатку верасня 1939 года.
Гісторыя любога краю складаецца не толькі з вялікіх дат, але і з лёсаў канкрэтных людзей – нашых дзядоў і прадзедаў. Сёння мы звяртаемся да архіўных звестак, каб узгадаць імёны жыхароў Слабадскога сельсавета Лепельскага раёна, якія ў 1939 годзе апынуліся ў эпіцэнтры гістарычных падзей.
Ужо шмат гадоў запар слабадскія следапыты займаюцца выяўленнем прозвішчаў землякоў, якія прымалі ўдзел у тых падзеях. Рабіць гэта даволі складана, бо амаль не захавалася архіўных крыніц. На цяперашні час у спісе, які складзены на аснове дакументаў партала “Партызаны Беларусі” і сямейных архіваў, – шаснаццаць прозвішчаў. Гэта жыхары вёсак Свядзіца, Велеўшчына, Свяда, Верабкі і Паташня – мужчыны 1900 – 1914 гадоў нараджэння, прызваныя ў Чырвоную армію пераважна па мабілізацыі. Больш за ўсё сярод мабілізаваных жыхароў Свядзіцы. Такіх у спісе ажно дзевяць чалавек. Сярод іх – Іван Васільевіч Шалкоўскі, які прайшоў праз баі пад Гроднам, Беластокам і Ваўкавыскам. Нельга не ўзгадаць і Рыгора Карпавіча Мільчаніна з Велеўшчыны: пра яго ўдзел у паходзе ў Заходнюю Беларусь сёння беражліва захоўвае памяць яго дачка Таццяна Стэльмах. Адзіны, хто праходзіў у войску тэрміновую службу ў той час і прымаў удзел у баявых дзеяннях – ураджэнец Верабак Кузьма Прускі.
Сярод тых, хто выконваў свой воінскі абавязак у той лёсавызначальны год, былі таксама Сяргей Змітрачонак, Андрэй Карбоўскі, Іван Крыцкі, Марк Хрол, Дзмітрый Дземка, Уладзімір Хадун, Максім Грыдзюшка, Прохар Корбань, Канстанцін Дземка, Ягор Гарбачоў і Мікалай Крыўко.
Многія з іх, як Павел Аношка ці Мікалай Шамшур, пасля падзей 1939 года адразу ж былі накіраваны на савецка-фінляндскую вайну, а потым удзельнічалі ў Вялікай Айчыннай вайне.
Гэтыя людзі прайшлі праз суровыя выпрабаванні, дзе кожны дзень мог стаць апошнім. Сёння на нас з нешматлікіх, пажухлых ад часу старых фотаздымкаў глядзяць маладыя мужчыны, лёс многіх з іх пасля верасня 1939 года стаў сапраўдным адлюстраваннем трагічнай і гераічнай гісторыі ўсяго беларускага народа. Для іх вызваленчы паход стаў толькі пачаткам доўгага ваеннага шляху, які для некаторых скончыўся ў 1945-м, а для іншых – расцягнуўся на доўгія гады пасляваеннага аднаўлення разбуранай краіны.
Валерый Тухта
На здымку: злева ўраджэнец в. Свядзіца Марк Хрол. Удзельнік вызваленчага паходу ў Заходнюю Беларусь у верасні 1939 года.
