У далёкія ўжо 1930-я гады, калі краіна толькі станавілася на шлях індустрыялізацыі, у БССР, і ў тым ліку на Лепельшчыне, ішла актыўная праца па ліквідацыі непісьменнасці. Мэтай было зрабіць пачатковую адукацыю даступнай для ўсіх, а затым і перайсці да сямігадовага навучання. Вынікі не прымусілі сябе чакаць: ужо да 1931/1932 навучальнага года амаль 98 працэнтаў дзяцей ва ўзросце 8-11 гадоў атрымалі магчымасць вучыцца ў пачатковых класах. Да канца першай пяцігодкі ўсеагульная абавязковая пачатковая адукацыя стала рэальнасцю, а сямігадовая школа пачала актыўна ўкараняцца.
У пачатку 1930-х гадоў на Лепельшчыне склалася сістэма адукацыі, якая ўключала ў сябе сетку з няпоўных сярэдніх (сем класаў) школ і двухкамплектных пачатковых школ. У 1936 годзе ў Лепельскім раёне налічвалася 76 навучальных устаноў, з іх 20 НСШ, якія размяшчаліся на тэрыторыі 15 сельсаветаў. У Лепелі працавалі дзве няпоўныя сярэднія школы – Лепельская і Яўрэйская, а таксама вопытна-практыкавальная (так у архіўным дакуменце), Пясчанская і Руская школы. Навучанне ажыццяўлялі 248 настаўнікаў, з іх 132 мужчыны. Пераважная большасць педработнікаў мела адукацыю на ўзроўні педтэхнікума ці педагагічных курсаў. Невялікі працэнт – старыя кадры, якія пачыналі сваю дзейнасць за царскім часам. Бадай самым старэйшым па ўзросце быў Мацкевіч Васіль Андрэевіч 1883 года нараджэння – загадчык вопытна-практыкавальнай школы. У 1920-я гады Васіль Мацкевіч узначальваў Валосавіцкую школу, на пачатку 1930-х загадваў Свядскай двухкамплектнай школай, а потым перабраўся ў Лепель.
У пераважнай большасці на тэрыторыі сельсаветаў працавала адна няпоўная сярэдняя школа і некалькі двухкамплектных. Па дзве НСШ былі ў Вораньскім (Вораньская НСШ, Забароўская НСШ), Прудокскім (Ірынпольская НСШ, Косцінская НСШ), Каменскім (Каменская НСШ, Губінская НСШ) сельскіх саветах.
Школы нярэдка размяшчаліся на прыватных кватэрах ці ў будынках былых панскіх маёнткаў. Напрыклад, Сушанская школа месцілася ў панскім доме з шасцю калонамі ў вёсцы Двор Суша, Гушчынская НСШ заняла памяшканні драўлянага панскага дома на беразе возера Чэрцы. У двухпавярховы панскі будынак адразу пасля Кастрыніцкай рэвалюцыі ўехала і Каменская школа, да якой вялі алеі старога парку.
З-за вялікай колькасці вучняў і недахопе настаўнікаў заняткі праводзіліся ў дзве змены, што выклікала свае цяжкасці: у дамах сялян не было гадзіннікаў, і навучэнцы другой змены часта прыходзілі раней за прызначаны час, замінаючы заняткам першай змены. З-за адсутнасці электрычнасці другая змена вымушана была заканчваць урокі раней, з канцом светлавога дня. Штогод з надыходам халадоў перад “асветнікамі” ўставала праблема ацяплення школы.
У 1934 годзе інспектары наркамата асветы паведамлялі, што настаўнікі ўсё яшчэ працуюць “у верхнім адзенні, не зняўшы шапак і рукавіц”. Афіцыйна прызнавалася, што праз дрэнныя ўмовы на занятках наведвальнасць школ у асобныя перыяды зніжалася да 70%. Пераважна ў школу хадзілі хлопчыкі, бацькі рэдка адпускалі дзяўчынак вучыцца.
Працу школ парушалі і частыя перакідванні настаўнікаў са школы ў школу. Асабліва масавы адток мужчын-настаўнікаў са школ раёна адбываўся ў 1939-1940-х гадах, калі была знята бронь па іх прызыву ў Чырвоную армію. Напрыклад, Аляксандр Зылёў пасля заканчэння педтэхнікума паспеў папрацаваць настаўнікам усяго некалькі гадоў, спачатку ў Велеўшчынскай пачатковай, а затым Свядскай няпоўнай сярэдняй школах. Да педагагічнай дзейнасці ён здолеў вярнуцца толькі пасля Вялікай Айчыннай вайны. Незадоўга да вайны пачынаў сваю педагагічную дзейнасць у Свядзіцкай школе Віктар Халімоненка. У 1939 годзе быў прызваны ў Чырвоную армію, з 1941 па 1945 год ваяваў на фронце. Толькі праз сем год вярнуўся ў Свядзіцу, дзе і працягваў працаваць настаўнікам. На жаль, многія мужчыны-настаўнікі загінулі на фронце і ў партызанах у гады Вялікай Айчыннай вайны.
Толькі да канца 1930-х было больш-менш наладжана забеспячэнне школ падручнікамі, і перад настаўнікамі паўсталі праблемы: адсутнасць наглядных дапаможнікаў, карт і іншых дадатковых прылад. Пасля 1934 і асабліва 1936 году на першы план выйшла якасць навучання. Таксама на настаўнікаў ускладалася вялікая роля і да заняткаў са школьнікамі ў пазаўрочны час, развіццё іх рознабаковых здольнасце. Напрыклад, у Поўсвіжскай школе настаўнік Сцяпан Пад’ельскі, які добра граў на баяне, стварыў дзіцячы хор, з якім у 1938 годзе вытупаў на радыё.
У другой палове дзесяцігоддзя патрабаванні да настаўнікаў шмат у чым сталі нагадваць традыцыйныя, распаўсюджаныя да рэвалюцыі. Ізноў стаў запатрабаваны досвед старых педагогаў. З мінулага ў школу вярнуліся падзел прадметаў, адзнакі, экзамены ў канцы чвэрці, завучванне тэкстаў на памяць, рытуалы для дэманстрацыі павагі навучэнцаў да настаўніка.
У перадваенныя гады няпоўныя сярэднія школы здзейснілі шэсць выпускаў, падрыхтаваўшы да дарослага жыцця сотні юнакоў і дзяўчат. Апошні выпуск адбыўся наконадні Вялікай Айчыннай вайны. Многія з быдлых вучняў з-за школьнай парты адправіліся ваяваць з фашыстамі, прыкладам для іх былі настаўнікі, якія білі ворага поруч са сваімі былымі вучнямі. Напрыклад, Сцяпан Пад’ельскі са сваім музычным інструментам падасца ў партызаны, будзе інструктара Лепельскаа раёкама партыі, а ў пасляваенны час працягне педагагічную дзейнасць. Праз усё вайну франтавымі дарогамі ад Масквы да самага Берліна пройшоў настаўнік матэматыкі Свядскай школы Пётр Палонскі. А вось яго былы вучань з першага даваеннага выпуску Мікалай Пшонка лётчык-знішчальнік геройскі загіне ў 1942 годзе ў бітве за Каўказ, як і многія іншыя маладыя хлопцы, што стануць на абарону Радзімы.
У першыя пасляваенныя гады менавіта настаўнікі, якія пачыналі працоўную дзейнасць у 1930-я гады, склалі касцяк педагагічных работнікаў, якія ў складаных умовах пачалі амаль з нуля аднаўляць сістэму адукацыі. Шэраг з іх былі прызначаны на адказныя пасады дырэктароў школ.
Валерый Тухта
На здымках: 1. Трэці выпуск Свядскай НСШ. 05.06.1938. У 2 радзе другі справа настаўнікі матэматыкі Палонскі Пётр Фёдаравіч.
2. Хор Поўсвіжскай НСШ на чале са Сцяпанам Пад’ельскім. 1938 г.
